بررسی دردهای زیرشکم در ورزشکاران و نقش فیزیوتراپی در درمان آن

مقدمه

دردهای زیرشکم از جمله مشکلات شایعی هستند که در بین ورزشکاران، به‌ویژه در رشته‌های ورزشی شامل حرکات انفجاری، چرخشی یا فشار بالا بر ناحیه مرکزی بدن، مشاهده می‌شوند. این نوع درد می‌تواند عملکرد ورزشی را مختل کرده و در صورت عدم درمان به‌موقع، منجر به آسیب‌های جدی‌تر در ناحیه کمر، لگن و حتی زانو شود. فیزیوتراپی به‌عنوان یک روش درمانی غیرجراحی، نقش حیاتی در تشخیص، درمان و پیشگیری از این دردها ایفا می‌کند.

 

• مقدمه
• علل شایع درد زیرشکم در ورزشکاران
• تفاوت دردهای زیرشکم با سایر دردهای شکمی
• ارزیابی بیومکانیک و آسیب‌شناسی
• ارزیابی فیزیوتراپیست
• درمان فیزیوتراپی
• تمرین درمانی بعد از جراحی
• پیشگیری از دردهای زیرشکم
• توجه به سایر نواحی بدن
• نتیجه‌گیری
• سؤالات متداول (FAQ)

علل شایع درد زیرشکم در ورزشکاران

۱. کشیدگی عضلات پایین شکم (Abdominal Strain)
این نوع آسیب معمولاً در ورزش‌هایی رخ می‌دهد که نیاز به انقباضات ناگهانی یا حرکات چرخشی شدید دارند؛ مانند فوتبال، تنیس، یا ژیمناستیک. عضلاتی که بیشتر درگیر می‌شوند شامل رکتوس ابدومینیس، اوبلیک‌ها و ترانسورس ابدومینیس هستند. پارگی میکروسکوپی فیبرهای عضلانی یا التهاب در این عضلات، می‌تواند باعث درد موضعی، حساسیت به لمس و کاهش قدرت عضلانی در ناحیه شکم شود. در موارد شدیدتر، ممکن است کبودی و تورم نیز ظاهر شود.

۲. فتق ورزشی (Athletic Pubalgia)
در این شرایط، آسیب به بافت‌های نرم اطراف ناحیه کشاله ران، از جمله عضلات مایل داخلی و تاندون‌های ادداکتور، بدون ایجاد برآمدگی فتق مشاهده می‌شود. فتق ورزشی معمولاً در ورزش‌هایی که حرکات انفجاری یا چرخشی دارند، دیده می‌شود. علائم شامل درد مزمن و عمقی در زیرشکم یا کشاله ران است که با فعالیت بدتر شده و با استراحت بهبود می‌یابد. در بسیاری از موارد، تشخیص نهایی نیاز به MRI دارد.

۳. اختلالات لگنی
اختلال در عملکرد مفصل ساکروایلیاک، التهاب تاندون‌های عضلات ادداکتور (مثل ادداکتور لانگوس) یا وجود سندرم اصطکاک ایلیوتیبیال باند می‌توانند به ایجاد درد مزمن در ناحیه زیرشکم منجر شوند. عدم تعادل بین گروه‌های عضلانی اطراف لگن—به‌ویژه بین عضلات ادداکتور و آبداکتور—می‌تواند باعث کشش نامتقارن روی مفاصل و تاندون‌ها شود و در نهایت به بروز درد مزمن در ناحیه لگن و پایین شکم بینجامد.

۴. ضعف عضلات مرکزی (Core Instability)
عضلات مرکزی شامل عضلات شکم، عضلات کمری عمقی، دیافراگم و کف لگن هستند که باهم در حفظ ثبات ستون فقرات و لگن نقش دارند. ضعف در این عضلات، به‌ویژه در ورزشکارانی که تمرکز کمی بر تمرینات تعادلی دارند، می‌تواند فشار بیش‌ازحدی بر ناحیه زیرشکم وارد کند. نتیجه این ضعف، عملکرد غیرموثر در حین فعالیت ورزشی، کاهش تعادل و افزایش احتمال آسیب‌های مزمن می‌باشد.

ارزیابی فیزیوتراپیست

ارزیابی تخصصی فیزیوتراپیست برای تشخیص دقیق منشاء درد و طراحی برنامه درمانی مؤثر ضروری است. این ارزیابی شامل موارد زیر می‌شود:

• تست‌های عملکردی ناحیه لگن و شکم
  فیزیوتراپیست با بررسی دامنه حرکتی، قدرت عضلانی، و ثبات عملکردی عضلات شکم و لگن، الگوهای حرکتی بیمار را تحلیل می‌کند. تست‌هایی مانند Straight Leg Raise، Pelvic Tilt Test، و تست‌های فعال‌سازی عضلات ترانسورس ابدومینیس برای تشخیص نقص‌های عملکردی استفاده می‌شوند.
• بررسی ثبات مفاصل لگن و ستون فقرات کمری
  عدم ثبات در این مفاصل می‌تواند منجر به حرکات جبرانی و بروز درد در ناحیه زیرشکم شود. فیزیوتراپیست با انجام تست‌های خاص مانند Prone Instability Test یا بررسی‌های دستی، میزان پایداری این مفاصل را ارزیابی می‌کند.
• ارزیابی عضلات کلیدی درگیر
  عضلاتی چون رکتوس ابدومینیس، ادداکتورها، ترانسورس ابدومینیس، اوبلیک‌ها و عضلات گلوتئال (به‌ویژه گلوتئوس مدیوس) باید از نظر قدرت، تقارن، و کنترل عصبی‌عضلانی بررسی شوند. ضعف یا عدم فعال‌سازی مناسب این عضلات نقش مهمی در دردهای زیرشکم دارند.
• ارجاع به تصویربرداری در موارد خاص
  در صورت شک به آسیب‌های ساختاری مانند فتق، آسیب مفصل لگن یا پارگی‌های تاندونی، ارجاع به MRI یا سونوگرافی دینامیک انجام می‌شود تا تشخیص قطعی حاصل گردد و روند درمان با دقت بیشتری برنامه‌ریزی شود.

درمان فیزیوتراپی

درمان دستی (Manual Therapy)

فیزیوتراپیست با استفاده از تکنیک‌های دستی، عضلات و بافت‌های درگیر را هدف قرار می‌دهد:

• آزادسازی بافت‌های چسبنده یا اسپاسم عضلانی: نقاط ماشه‌ای (Trigger Points) یا چسبندگی‌های فاشیا باعث محدودیت حرکتی و درد می‌شوند که با تکنیک‌هایی مانند ماساژ عمقی، آزادسازی مایوفاشیال یا فشار نقطه‌ای کاهش می‌یابند.
• موبیلیزاسیون مفصل لگن یا ستون فقرات: در صورت وجود محدودیت حرکتی در مفاصل هیپ یا لومبار، با کمک تکنیک‌های جابجایی و حرکت‌های تدریجی دامنه حرکتی بهبود می‌یابد.

تمرین درمانی مرحله‌بندی‌شده

برنامه تمرینی به صورت تدریجی طراحی می‌شود:

• تقویت عضلات عمقی شکم و گلوتئال: تمریناتی مانند Pelvic Tilt، Dead Bug، Bridge with March یا Clamshell برای بازآموزی عضلات مرکزی استفاده می‌شوند.
• تمرینات تعادلی و ثبات‌دهنده لگن: تمریناتی روی توپ سوئیسی، تخته تعادل یا با کمک تراباند برای بهبود هماهنگی و کنترل عضلانی.
• تمرینات کششی کنترل‌شده: عضلاتی مانند ادداکتورها، ایلیوپسواس، همسترینگ و عضلات خلفی لگن کشش داده می‌شوند تا فشار از روی ساختارهای درگیر کاهش یابد.

مداخلات پیشرفته

• بیوفیدبک (Biofeedback): برای آموزش صحیح فعال‌سازی عضلات ترانسورس ابدومینیس یا کف لگن، دستگاه‌های بیوفیدبک با نمایش زنده عملکرد عضله به بیمار کمک می‌کنند.
• درمان‌های مکمل:
  • الکتروتراپی: برای کاهش درد حاد و تسریع ترمیم بافتی
  • سوزن خشک (Dry Needling): جهت آزادسازی نقاط ماشه‌ای عمقی
  • اولتراسوند تراپی: برای کاهش التهاب مزمن یا تحریک بافت عمقی
  • ماساژ درمانی ورزشی: کاهش اسپاسم و بهبود جریان خون در نواحی درگیر

نتیجه‌گیری

دردهای زیرشکم در ورزشکاران می‌توانند نشانه‌ای از اختلالات پیچیده در ناحیه لگن، کمر یا عضلات مرکزی بدن باشند. فیزیوتراپی با بهره‌گیری از روش‌های علمی و مرحله‌بندی‌شده، راه‌حلی مؤثر برای درمان، بازتوانی و پیشگیری از این آسیب‌ها ارائه می‌دهد. مراجعه به فیزیوتراپیست در مراحل اولیه بروز درد، از مزمن‌شدن مشکل و نیاز به درمان‌های جراحی جلوگیری می‌کند.

سؤالات متداول (FAQ)

آیا درد زیرشکم همیشه نشانه آسیب عضلانی است؟
خیر، باید با معاینه دقیق از عدم وجود مشکلات گوارشی یا ارگانیک مطمئن شد.

چه مدت بعد از شروع فیزیوتراپی می‌توان به ورزش بازگشت؟
بسته به شدت آسیب، معمولاً بین ۳ تا ۸ هفته زمان نیاز است.

آیا تمرین درمانی بدون نظارت ممکن است آسیب‌زا باشد؟
بله، انجام تمرینات بدون ارزیابی دقیق فیزیوتراپیست ممکن است منجر به تشدید آسیب شود.

آیا درد زیرشکم می‌تواند از کمر یا زانو منشأ بگیرد؟
بله، بسیاری از اختلالات حرکتی در کمر و زانو می‌توانند به ناحیه لگن و شکم فشار وارد کنند.

منابع:

1. Hölmich, P. (2007). Long-standing groin pain in sportspeople falls into three primary patterns, a “clinical entity” approach: a prospective study of 207 patients. British Journal of Sports Medicine, 41(4), 247–252.
2. Meyers, W. C., et al. (2008). Experience with “sports hernia” spanning two decades. Annals of Surgery, 248(4), 656–665.
3. Orchard, J. W., & Read, J. W. (1998). Pathogenesis of pubic bone stress injury in cricket players. British Journal of Sports Medicine, 32(3), 193–198.
4. Zazulak, B. T., Hewett, T. E., Reeves, N. P., Goldberg, B., & Cholewicki, J. (2007). Deficits in neuromuscular control of the trunk predict knee injury risk. The American Journal of Sports Medicine, 35(7), 1123–1130.
5. Bahr, R., & Krosshaug, T. (2005). Understanding injury mechanisms: a key component of preventing injuries in sport. British Journal of Sports Medicine, 39(6), 324–329.
6. Nadler, S. F., Malanga, G. A., Bartoli, L. A., Feinberg, J. H., Prybicien, M., & DePrince, M. (2002). Hip muscle imbalance and low back pain in athletes: influence of core strengthening. Medicine & Science in Sports & Exercise, 34(1), 9–16.
7. Brukner, P., & Khan, K. (2017). Brukner & Khan’s Clinical Sports Medicine (5th ed.). McGraw-Hill Education.
8. Sahrmann, S. A. (2002). Diagnosis and Treatment of Movement Impairment Syndromes. Elsevier Health Sciences.
9. Kibler, W. B., Press, J., & Sciascia, A. (2006). The role of core stability in athletic function. Sports Medicine, 36(3), 189–198.
10. Lee, D. G. (2008). The Pelvic Girdle: An Integration of Clinical Expertise and Research (4th ed.). Elsevier Health Sciences.